![white logo](/_next/image?url=%2F_next%2Fstatic%2Fmedia%2FLogo_White.be2aa440.png&w=1080&q=75)
![instructor image](/_next/image?url=https%3A%2F%2Fhonarestan.s3.ir-thr-at1.arvanstorage.ir%2Fcm0px8pi8000301oe7pkd5v7h.png&w=828&q=75)
اخلاق
پروتستان
و روح
سرمایهداری
مدرس
اخلاق پروتستان و روح سرمایهداری
آنلاین با امکان دسترسی به فایل ضبط شده جلسات
شرح درس
اخلاق پروتستان و روح سرمایهداری مهمترین و پرآوازهترین کتابی است که در سنّت جامعهشناسی نگاشته شده و پس از تقریباً صد و بیست سال هنوز به عنوان متن کلاسیک و بنیادین این رشته شناخته میشود. طی این سلسله درسها این کتاب را در چارچوب آثار روششناسانه و تحقیقات دینشناسانه ماکس وبر قرار داده و به دقّت بررسی میکنیم. پرسشهای ذیل از جمله فرازهائی است که به آن خواهیم پرداخت:
· چرا ماکس وبر به موضوع «اخلاق اقتصادی ادیان جهانی» علاقمند شد؟
· آیا «مقدمه نویسنده» بر این کتاب حاکی از تمایلات اروپامداری یا تئوریهای نژادپرستانه اوست؟
· طرح سوالی به این گستردگی یعنی ارتباط نهادهای دین و اقتصاد و ریشههای دینی کاپیتالیسم جدید موجب چه تنشهائی با ذائقه نئوکانتی و نومینالیستی نویسنده گشت و او چگونه با این مشکلات مواجه شد؟
· «تیپهای ایدآل» چه هستند و برساختن آنها چه کمکی به پژوهشهای جامعهشناسانه میکنند؟
· به چه معنی میتوان جامعهشناسی را یک «علم» تلقّی کرد؟
· ماکس وبر چگونه از تیپهای ایدآل در این کتاب و سایر کتب دینپژوهانه خود بهره میجوید؟
· فلسفه های رایج قرون نوزدهم و بیستم (از قبیل تکامل و داروینیسم اجتماعی) و مفاهیم شبهعلمی از قبیل «تکامل» و «بقای اصلح» چگونه در آثار روششناسانه وبر و نیز، این کتاب، نقد و بازسازی شدند؟
· «اخلاق پروتستان» چگونه با انگاره «تقلیل دین و اخلاق به روبنای نظام اقتصادی» در سنت ماتریالیسم تاریخی و عکس آن یعنی تئوری «پرتواندیشی» که قائل به نقش تعیینکننده افکار در ایجاد نظامهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی مواجه شد؟
· نهضت «رفورم» قرن شانزدهم را چگونه باید فهمید؟ نقش مارتین لوتر و جان کالوین و سایر پیشروان پروتستانتیزم در نهضت «رفورم» یا «پروتستانتیزم» چه بود؟
· رابطه علّی کالوینیسم و اخلاق سرمایهداری چه بود؟
· آیا رابطهای بین کالوینیسم و استعمار وجود دارد؟
· تغییر ماهیّت سرمایهداری سنّتی به سرمایهداری جدید چه انعکاسی در ادبیات و هنر زمانه داشت؟
· با گذشت صد و بیست سال چگونه میتوان آیندهنگری وبر در فصل نهائی کتاب را قضاوت کرد؟
- ارجاع همه منابع به زبان انگلیسی است. متن اصلی این کتاب ترجمه تالکوت پارسنز به زبان انگلیسی است، ولی مطالعه ترجمهها (منجمله ترجمه کتاب مدرّس: جامعهشناسی روشنفکران ماکس وبر) بلا اشکال خواهد بود.
Protestant Ethics and the Spirit of Capitalism, Max Weber, Translated by Talcott Parsons, Dover Publications, 2003.
با توجه به حجم سؤالاتی که به صورت کتبی ضبط خواهند شد دو یا سه جلسه به این پرسشها اختصاص خواهد یافت.
عناوین و جزئیات جلسات:
اول
روش شناسی ماکس وبر.
منابع: فصل اول کتاب
Max Weber’s Sociology of Intellectuals.
جامعهشناسی روشنفکران ماکس وبر. ترجمه حسن آبنیکی
هیچیک از کتب وبر به اندازه این کتاب متّکی به مبانی روششناسی ماکس وبر نیستند. تضاد ذائقه نئوکانتی و نومینالیستی وبر از یکسو، وعلائق جامعهشناسانه او از سوی دیگر، موجب نگاشتن مقالات مربوط به روش شناسی، سه کتاب مستقل و فصولی در دائرةالمعارف «اقتصاد و جامعه» شد. تیپهای ایدآل حاصل این جهد وبر در سالهای نخست قرن بیستم شد. این مباحث در هیچیک از کتب دیگر وبر به اندازه کتاب اخلاق پروتستان مطرح نشدند.
دوم
مقدمه نویسنده
منابع: صص. ۱۳تا۳۱ کتاب اصلی.
در این مقدمه وبر نکاتی در مورد بینظیر بودن تمدن غرب بیان میکند که پس از صدوبیست سال البته مورد نقد قرار گرفتهاند. ولی این نقدها خود قابل تأمّل و بررسی هستند.
سوم
پاسخ به سؤالات و مناظره پیرامون مفاهیم بنیادین در جامعه-شناسی تاریخ.
علاوه بر ابداع مفهوم «تیپ ایدآلهای عقلانی و تاریخی» و بازسازی مفاهیمی مانند «روح ملتها» وبر لازم دید که در روششناسی خود به نقد مفاهیم غیر دقیق در علم تاریخ (از جمله بحث تعیّن یا تصادفی بودن تاریخ و تکامل جوامع از راه انتخاب اصلح) بپردازد و بدیلهائی برای اینگونه مفاهیم پیشنهاد کند..
چهارم
مقدمه مدرّس
اصلاح دینی در مسیحیت: پروتستانیزمی که از نو باید شناخت
بدفهمی پروتستانتیزم یا «رفورم دینی» قرن شانزدهم یکی از موانع فهم کتاب اخلاق پروتستان است. نوآوری مهم لوتر، کالوین و سایر رفورمیستها در آخرت شناسی مسیحی چه بود؟
پنجم
فصل اول: تمایلات دینی و اقشار اجتماعی
منابع: فصل اول کتاب اصلی و صص.۳۵تا۴۶ باضافه صص. ۴۷تا۵۳ از فصل دوم
o نقد باورهای افواهی در مورد تفاوت پروتستان و کاتولیک.
o تیپ ایدآل «روح سرمایهداری.
o روح سرمایهداری در تفکر بنجامین فرانکلین.
o اخلاق کار در لوتر و کالوین.
ششم
فصل دوم: روح سرمایهداری
صص. ۵۳ تا ۷۸
o عقلانی و غیرعقلانی در کاپیتالیسم.
o روح سرمایهداری روبنا است یا زیر بنا؟
o تقدیس «زیادهخواهی»: رفع موانع اندوختن سرمایه در اقتصاد سنّتی.
o نقد داروینیسم اجتماعی، حلّ پارادوکس نیاز به کار و ازدیاد مزد.
o حاملان جدید اخلاق سرمایهداری و آئینه ادبیات.
o منظری از آیندهنگری وبر در سرمایهداری پیشرفته.
o منظری از ملاحظات روش شناسی در شناخت علّت و معلول روح و واقعیت اقتصاد سرمایهداری.
هفتم
پاسخ به سؤالات و مناظره
در چهار کتاب «یهودیت باستان»، «دین هند»، «دین چین»، و «اخلاق پروتستان» وبر رابطه «نیازهای مذهبی» و فراوردههای دینی را مورد مداقّه قرار میدهد. مقدمه ای در جامعه شناسی شناخت و نقد ماتریالیسم اجتماعی و مکتب پرتوانگاری در این جلسه مطرح خواهد شد.
هشتم
فصل سوم: لوتر و مفهوم حرفه
صص ۷۹ تا۹۲.
واژه «حرفه» را مارتین لوتر برای نخستین بار در ترجمه آلمانی کتاب مقدس بکار برد. در الهیات سنت آگوستین (و به اقتفای او مارتین لوتر) دکترین ثواب و عقاب کاتولیک به کناری گذاشته شد و رستگاری در گرو قسمت ازلی (گریس) قرار گرفت. رفتار مؤمن در این جهان عمل به وظیفه اینجهانی او بود که همان حرفهای بود که خداوند قسمت او قرار داده بود. این قدم نخست در ایجاد اخلاق حرفهای پروتستان بود که در الهیات کالوین و پیروان او شکل گرفت.
o نقش رد تفکیک «واجب و مستحب» (در فقه کاتولیک) در تنظیم رفتار اینجهانی پروتستان.
o معنی جدید تقسیم کار اجتماعی به مثابه یک همکاری جمعی برای تحقق عظمت الهی در این جهان.
o معنی جدید «دنیوی» و «اخروی» در ترازوی ثواب و عقاب و عبور «بی تفاوتی سنت پال» به کسب و تجارت اینجهانی که منجر به اخلاق حرفهای کالوین شد.
o مقایسه برخورد عرفانی و ریاضت اینجهانی در «کمدی الهی» دانته و «بهشت گمشده» میلتون.
تأکید بر اینکه رابطه روح سرمایهداری «علت واحد» سرمایهداری نبود.
o عمل به حرفه اینجهانی در نسخه کالوینی رفورم صورت مستقلی یافت که منجر به نشأت گرفتن اخلاق کار پروتستان شد.
نهم
فصل چهارم: بنیانهای دینی ریاضت اینجهانی
صص. ۹۵تا ۱۵۴
o برخوردهای عرفانی و ریاضتی به کردار اینجهانی
o برخورد عرفانی-اینجهانی لوترن
o برخورد ریاضتی-اینجهانی چهار مذهب پروتستان: کالوینیست، پایهتیست، متدیست و باپتیسم.
o قسمت ازلی، فیض و درجات ریاضت اینجهانی در کلیسای کالونیسم (پرسبیترین)، کیرک اسکاتلند و کلیسای رفورم هلند، کلیسای انگلستان (انگلیکن/اپیسکوپلین) و مذهب پیوریتن (زوّار یا پیلگریمها و کلیساهای مستقل یا کانگریگیشنالیستها در آمریکا)
o احسان، ثواب و پاک کردن صورت مسأله مسأله قدیمی «تئودسی»
o تحوّل قسمت ازلی و فیض ربّانی از لوتر تا کالوین.
o عواقب نیاز روانی به احساس فلاح در فِرَق پروتستان: در دکترین فلاح از طریق قسمت ازلی سرنوشت رستگاری انسان در آخرت معلوم نیست. انسان فقط باید در حرفه خود بکوشد و به خود تلقین کند که از مفلحین است. ولی عدم اطمینان در همه تفاسیر کلیساهای ارتدکس کالوینیست (به استثنای فرقه آمرمنین/رمانسترنت که در هلند تکفیر شدند) موجب اضطراب فراوان شد. مرتبط کردن موفقیت در حرفه و تجارت و انضمام در زمره «اشراف رستگاری معین شده در ازل» از اینجا بوجود آمد. :
o راه حل کوئیکرها و پایهتیستها برای اطمینان از فلاح: «جذبه ناگاه» و اطمینان احساسی از شفاعت عیسی مسیح.
o خطرات اجتماعی جذبه الهامی در نهضت متدیسم: فتنه «جان لایدن.»
o انکار تدریجی امکان فلاح خارج از کلیسا
دهم
پاسخ به سؤالات و مناظره
o نقد و بازسازی مفهوم «روح ملتها» صص. ۸۸-۹۰
o اصول پنجگانه کالونیسم در متن صص. ۹۹-۱۰۱
یازدهم
فصل پنجم: ریاضت و روح سرمایهداری
صص. ۱۵۵تا ۱۸۳.
o روح سرمایهداری از آکوئیناس تا بکستر.
o توجّه پروتستانها به کتب ایوب در عهد عتیق èعبرانیت انگلیسی. تضاد پیوریتنها و کلیسای انگلیس بر سر درجه اطاعت از قوانین ریاضت اینجهانی در ادبیات، هنر، و مبارزه پاکدینان با «خرافات» مذهبی.
o تفاوت شمال و جنوب آمریکا با توجّه به گرایشات مذهبی پروتستانتیزم.
o از شنل تعلّقات دنیوی بکستر تا قفس آهنین: آیندهنگری بدبینانه وبر.
دوازدهم
پاسخ به سؤالات و بحث آزاد
(دکتر احمد صدری، استاد جامعهشناسی در دانشگاه لیک فورست است)
جلسات
دوازده جلسه به شرح زیر:
جلسه اول
روش شناسی ماکس وبر
۱) هیچ یک از کتب وبر به اندازه این کتاب متّکی به مبانی روششناسی وبر نیستند. تضاد ذائقه نئوکانتی و نومینالیستی وبر وعلائق جامعهشناسانه او از سوی دیگر موجب نگاشتن مقالات، سه ک
جلسه دوم
گفتگو
وبر لازم دید که در مورد تحوّل تاریخ (بحث تعیّن تاریخی و تکامل جوامع از راه انتخاب اصلح) مباحثی را مطرح کند تا از سؤتفاهمها در مباحث جامعهشناسی دین پیشگیری کند.
جلسه سوم
رفرم چیست؟
بدفهمی پروتستانتیزم یا «رفرم دینی» قرن شانزدهم یکی از موانع فهم درست کتاب اخلاق پروتستان است. منظور از رفرم در مسیحیت چه بود؟
جلسه چهارم
فصل چهارم: بنیانهای دینی ریاضت اینجهانی
o برخوردهای عرفانی و ریاضتی به کردار اینجهانی o برخورد عرفانی-اینجهانی لوتریست o برخورد ریاضتی-اینجهانی چهار مذهب پروتستان: کالوینیست، پایهتیست، متدیست و باپتیسم. o قسم
جلسه پنجم
فصل دوّم: روح سرمایهداری
o عقلانی و غیرعقلانی در کاپیتالیسم. o روح سرمایهداری روبنا است یا زیر بنا؟ o تقدیس «زیادهخواهی»: پوستین وارونه اخلاق اقتصادی سنّتی. o نقد داروینیسم اجتماعی، حلّ مشکل نی
جلسه ششم
مقدمه نویسنده
در این مقدمه وبر نکاتی در مورد بینظیر بودن تمدن غرب بیان میکند که پس از صدوبیست سال البته مورد نقد قرار گرفتهاند. ولی این نقدها خود قابل تأمّل و بررسی هستند.
جلسه هفتم
گفتگو و مناظره
در چهار کتاب «یهودیت باستان»، «دین هند»، «دین چین»، و «اخلاق پروتستان» وبر رابطه «نیازهای مذهبی» و فراوردههای دینی را مورد مداقّه قرار میدهد. مقدمه ای در جامعه شناسی شناخت و
جلسه هشتم
فصل سوم: لوتر و مفهوم حرفه
مفهوم Beruf یا حرفه ضرب مارتین لوتر در ترجمه نخست کتاب مقدّس به آلمانی بود. با نفی دکترین کاتولیک ثواب و عقاب برای اعمال اینجهانی و واگذار کردن فلاح آخرت در سایه «قسمت ازلی» ی
جلسه نهم
فصل اول: دین و اقشار اجتماعی
o نقد باورهای افواهی در مورد تفاوت پروتستان و کاتولیک. o تیپ ایدآل «روح سرمایهداری. o روح سرمایه داری در تفکر بنجامین فرانکلین. o اخلاق کار در لوتر و کالوین.
جلسه دهم
گفتگو و مناظره
o نقد و بازسازی مفهوم «روح ملتها» صص. ۸۸-۹۰ o اصول پنجگانه کالونیسم در متن صص. ۹۹-۱۰۱
جلسه یازدههم
فصل پنجم: ریاضت و روح سرمایهداری
o روح سرمایهداری از آکوئیناس تا بکستر. o توجّه پروتستانها به کتب ایوب در عهد عتیق عبرانیت انگلیسی. تضاد پیوریتنها و کلیسای انگلیس بر سر درجه اطاعت از قوانین ریاضت اینجهان
جلسه دوازدهم
بحث آزاد
پاسخ به سؤالات و بحث آزاد