تاریخ معاصر افغانستان

تاریخ معاصر افغانستان؛ از میراث امیر آهنین تا بازگشت طالبان

برای فهم افغانستان امروز، نمی‌توان فقط از رویدادهای چند سال اخیر آغاز کرد. آنچه امروز در افغانستان می‌بینیم، حاصل لایه‌هایی از تاریخ سیاسی، اجتماعی، قومی، زبانی، ایدئولوژیک و منطقه‌ای است؛ از میراث امیران افغانستان و بازی قدرت میان روسیه و انگلستان، تا سقوط سلطنت، کودتاها، جنگ‌های نیابتی، جهاد، طالبان، حضور آمریکا و بازگشت دوباره امارت.

دوره «تاریخ معاصر افغانستان» در هنرستان، با تدریس دکتر صبورالله سیاسنگ، برای مرور همین مسیر برگزار شد؛ مسیری فشرده اما پرحادثه، از آستانه قرن بیستم تا افغانستان امروز.

در این دوره، افغانستان نه فقط به‌عنوان کشوری گرفتار جنگ، بلکه به‌عنوان جامعه‌ای با تاریخ پیچیده، پیوندهای منطقه‌ای گسترده، تنوع زبانی و تباری، و تجربه‌های پیاپی از سلطنت، جمهوریت، ایدئولوژی، جنگ و امارت بررسی شد.

این دوره در چهار جلسه برگزار شد و اکنون فایل‌های تصویری و صوتی آن آماده شده است. اگر فرصت حضور در دوره را نداشتید، می‌توانید با تهیه نسخه آفلاین، تصویری فشرده اما دقیق از تاریخ سیاسی و اجتماعی معاصر افغانستان به دست آورید.

در این دوره چه گذشت؟

دوره با رویدادهای سیاسی و اجتماعی افغانستان از آستانه سال ۱۹۰۰ تا ۱۹۷۰ آغاز شد. در این جلسه، سرگذشت افغانستان در گذرگاه دو قدرت بزرگ، روسیه و انگلستان، بررسی شد؛ همچنین روابط افغانستان با همسایگان، دادوستدهای سیاسی با کشورهای منطقه و جهان، و زدوبندهای درون سلطنتی مورد توجه قرار گرفت.

بخش مهمی از این جلسه به میراث امیر عبدالرحمن، ساختارهای قدرت در آغاز قرن بیستم، تلاش‌های شاه امان‌الله برای مدرن‌سازی، مسئله استقلال از انگلستان و مسیر افغانستان در قرن بیستم اختصاص داشت.

در جلسه دوم، دوره وارد دوران جمهوریت‌ها و امارت‌های خونین شد؛ دوره‌ای از حدود ۱۹۷۰ تا ۲۰۲۰ که در آن نظام شاهی فروپاشید، جمهوری اعلام شد، ایدئولوژی‌های چپ و راست و میانه گسترش یافتند و افغانستان به میدان رقابت و مداخله نیروهای منطقه‌ای و جهانی تبدیل شد.

در این بخش، نقش بازیگرانی مانند ایالات متحده آمریکا، شوروی، چین، عربستان سعودی، ایران، پاکستان، هند و فرانسه در تحولات افغانستان بررسی شد. کودتای محمدداوود، کودتای حزب دموکراتیک خلق، نفوذ شوروی، جهاد، تنظیم‌های جهادی، جنگ‌های داخلی و فروپاشی جریان‌های چپ از محورهای اصلی این جلسه بودند.

جلسه سوم به افغانستان پس از یازدهم سپتمبر ۲۰۰۱ اختصاص داشت. در این جلسه، پیامدهای حملات یازدهم سپتمبر، ورود نیروهای آمریکایی و ناتو، شکل‌گیری نظم سیاسی تازه، دولت‌های حامد کرزی و اشرف غنی و بحران‌های ساختاری افغانستان پس از حضور آمریکا بررسی شد.

همچنین ریشه‌یابی القاعده، گسترش شبکه دیوبندی، استحاله نهضت اسلامی و مشتقات جنبش اخوان‌المسلمین، فروپاشی ساختارهای هوادار سوویتیزم و مائویزم، و بحران‌های تباری، زبانی و اجتماعی از موضوعات مهم این جلسه بود.

جلسه پایانی به طالبان در دو دوره اختصاص داشت: طالبان دور اول و طالبان دور دوم. در این جلسه، مسیر تاریخی شکل‌گیری طالبان بررسی شد؛ این‌که طالبان از کجا و چگونه پدید آمدند، در دو دهه گذشته چه مسیرهایی را پیمودند، چه نسبتی با رسانه‌ها، جنبش مقاومت، زبان فارسی و پشتو و ساختار قدرت در افغانستان داشتند، و افغانستان پس از بازگشت طالبان به کدام سو می‌رود.

در مجموع، دوره کوشید نشان دهد که وضعیت امروز افغانستان را نمی‌توان جدا از گذشته فهمید. هر رویداد، در زنجیره‌ای از قدرت، ایدئولوژی، مداخله خارجی، شکاف‌های داخلی و تلاش‌های اجتماعی معنا پیدا می‌کند.

مسیر چهار‌جلسه‌ای دوره

۱. رویدادهای سیاسی-اجتماعی افغانستان از آستانه سال ۱۹۰۰ تا ۱۹۷۰

بررسی افغانستان در گذرگاه رقابت روسیه و انگلستان، روابط با همسایگان، زدوبندهای درون سلطنتی، میراث امیر عبدالرحمن، اصلاحات شاه امان‌الله، مسئله استقلال و مسیر سیاسی افغانستان در نیمه نخست قرن بیستم.

۲. جمهوریت‌ها و امارت‌های خونین

بررسی رخدادهای سیاسی و اجتماعی افغانستان از ۱۹۷۰ تا ۲۰۲۰، پایان نظام سلطنت، کودتای محمدداوود، کودتای حزب هوادار مسکو، جهاد، تنظیم‌های جهادی، جنگ‌های داخلی، نقش بازیگران منطقه‌ای و جهانی و زنجیره جنگ‌های نیابتی.

۳. افغانستان پس از یازدهم سپتمبر ۲۰۰۱

تحلیل افغانستان پس از حملات یازدهم سپتمبر، ورود آمریکا و ناتو، ریشه‌یابی القاعده، گسترش شبکه دیوبندی، بحران‌های تباری و زبانی، دولت‌های کرزی و اشرف غنی و فروپاشی نظم حمایت‌شده از سوی آمریکا.

۴. طالبان دور اول، طالبان دور دوم

بررسی شکل‌گیری طالبان، مسیر تاریخی این جریان، طالبان و رسانه‌ها، طالبان و جنبش مقاومت، نسبت طالبان با زبان فارسی و پشتو، بازگشت طالبان به قدرت و چشم‌انداز آینده افغانستان.

این دوره برای چه کسانی مناسب است؟

علاقه‌مندان به تاریخ افغانستان

کسانی که می‌خواهند تاریخ معاصر افغانستان را از آغاز قرن بیستم تا امروز، در روایتی فشرده و منسجم دنبال کنند.

دانشجویان و پژوهشگران علوم سیاسی، تاریخ و مطالعات منطقه‌ای

افرادی که به تحولات سیاسی، اجتماعی، ایدئولوژیک و منطقه‌ای افغانستان علاقه دارند و می‌خواهند زمینه‌های تاریخی وضعیت امروز این کشور را بهتر بفهمند.

مخاطبان علاقه‌مند به ایران، افغانستان و منطقه

کسانی که می‌خواهند نسبت افغانستان با ایران، پاکستان، هند، شوروی، آمریکا، چین، عربستان و دیگر بازیگران منطقه‌ای و جهانی را دقیق‌تر ببینند.

روزنامه‌نگاران، تحلیلگران و تولیدکنندگان محتوا

افرادی که درباره افغانستان، طالبان، سیاست منطقه‌ای یا تحولات خاورمیانه و آسیای میانه می‌نویسند و به چارچوب تاریخی منظم‌تری نیاز دارند.

کسانی که می‌خواهند افغانستان امروز را بهتر بفهمند

مخاطبانی که می‌خواهند بدانند افغانستان چگونه به وضعیت کنونی رسید و چه روندهایی می‌توانند آینده این کشور را شکل دهند.

دکتر صبورالله سیاسنگ

دکتر صبورالله سیاسنگ، متولد سال ۱۳۳۷ خورشیدی در غزنه، پزشک، پژوهشگر مسائل سیاسی-اجتماعی افغانستان و نویسنده است. او در آثار خود به تاریخ معاصر افغانستان، فرهنگ، موسیقی، سیاست، ادبیات و زبان‌های فارسی و پشتو پرداخته است.

از جمله آثار او می‌توان به «سوزن»؛ یادنامه هفتاد زن افغانستان، «تیراژه» درباره موسیقی افغانستان و جهان، «پرونده ناپدید» درباره میر اکبر خیبر، «ستاپ» درباره گروگان‌گیری و قتل سفیر ایالات متحده آمریکا در هتل کابل، «گلوله‌باران بامداد بهار» درباره کشته شدن محمدداوود و اعضای خانواده‌اش، «ناشناس ناشناس نیست» درباره کارنامه هنری دکتر صادق فطرت ناشناس، و «من بی‌گناهم، تو بدگمانی» درباره موسیقی، فرهنگ و ادبیات دو زبان فارسی و پشتو اشاره کرد.

او همچنین آثاری در حوزه داستان کوتاه، یادداشت‌های ادبی، شعر، طنز و فرهنگ و زبان پشتو منتشر کرده است. در این دوره، دکتر سیاسنگ تلاش کرد تاریخ معاصر افغانستان را نه به‌صورت فهرستی از رویدادها، بلکه به‌عنوان زنجیره‌ای از نیروهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و منطقه‌ای روایت کند؛ زنجیره‌ای که فهم آن برای درک افغانستان امروز ضروری است.

برای آشنایی بیشتر با صبور سیاسنگ، بیوگرافی مفصل او در وبلاگ هنرستان را بخوانید.