تداوم هویتِ‌ایرانی در دورۀاسلامی

🔴 فایل‌های تصویری و صوتی دوره «تداوم هویت ایرانی در دوره اسلامی» با تخفیف ویژه در دسترس‌اند

تداوم هویت ایرانی در دوره اسلامی؛ از ایران‌شهر تا جهان معاصر

هویت ایرانی در تاریخ، چیزی ثابت و بی‌تغییر نبوده است. بارها در برابر دگرگونی‌های بزرگ قرار گرفته؛ از فروپاشی حکومت‌ها و یورش‌های خارجی تا تغییر دین، زبان سیاست، ساختار قدرت و جابه‌جایی سلسله‌ها. اما در همین فراز و فرودها، بارها خود را بازساخته و در شکل‌های تازه ادامه پیدا کرده است.

دوره «تداوم هویت ایرانی در دوره اسلامی» در هنرستان، با تدریس دکتر مهشید گوهری کاخکی، برای بررسی همین مسیر برگزار شد؛ مسیری که از پیشینه کهن نام ایران و مفهوم ایران‌شهر آغاز شد، به دوره ساسانی رسید، پس از ورود اسلام ادامه یافت، در شاهنامه فردوسی بازتابی پررنگ پیدا کرد، در عصر ایلخانی صورت تازه‌ای گرفت و تا دوره صفوی، قاجار، پهلوی و دوران معاصر دنبال شد.

در این دوره، هنرجویان با این پرسش روبه‌رو شدند که هویت ایرانی چگونه پس از تغییرات بزرگ تاریخی از میان نرفت، بلکه در زبان، ادبیات، تاریخ‌نگاری، جغرافیا، دین، سیاست و حافظه فرهنگی بازآفرینی شد.

این دوره در نه جلسه برگزار شد و اکنون فایل‌های تصویری و صوتی آن آماده شده است. اگر فرصت حضور در دوره را نداشتید، می‌توانید با تهیه نسخه آفلاین، مسیر شکل‌گیری، تداوم و بازآفرینی هویت ایرانی را از ایران باستان تا دوران معاصر دنبال کنید.

در این دوره چه گذشت؟

دوره با پیشینه کهن نام ایران آغاز شد. در جلسه نخست، قدمت نام ایران و ایران‌شهر در دوره پیشااسلامی بررسی شد و سپس کاربرد نام ایران در دوره اسلامی، در آثار تاریخی و ادبی، دنبال شد. همچنین مفهوم هویت و انواع آن از منظرهای مختلف توضیح داده شد تا چارچوب نظری دوره روشن شود.

در جلسه دوم، هویت ایرانی در دوره پیشااسلامی بررسی شد. تمرکز اصلی بر عصر ساسانی بود؛ دوره‌ای که در آن سازه‌های گوناگون هویت ایرانی شکوفا شدند و پیوند میان هویت ملی و دینی صورت برجسته‌ای پیدا کرد.

جلسات سوم و چهارم به هویت ایرانی در عهد اسلامی تا پیش از حمله مغول اختصاص داشت. در این بخش، تغییر و تحول سازه‌های هویت ایرانی پس از سقوط ساسانیان بررسی شد. همچنین شاهنامه فردوسی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متن‌های بازتاب‌دهنده هویت ایرانی در این دوران، از همین منظر خوانده و تحلیل شد.

جلسه پنجم به عصر ایلخانی به‌عنوان دوره‌ای مهم در بازنمایی هویت ایرانی پرداخت. برخلاف نگاه‌هایی که این دوره را تنها زمان گسست و ویرانی می‌دانند، در این جلسه نشان داده شد که عصر ایلخانی می‌تواند از منظر تداوم اندیشه ایران‌شهری و بازآفرینی هویت ایرانی، دوره‌ای بسیار مهم باشد.

در جلسه ششم، حاکمان ایلخانی و نقش آنان در استمرار سازه‌های هویت ایرانی بررسی شدند. رویدادهایی مانند یورش چنگیزخان، نابودی اسماعیلیان، فتح بغداد و تأسیس حکومت ایلخانی در ایران تحلیل شد تا روشن شود چگونه مغولان، از نیرویی مهاجم، به فرمانروایانی بدل شدند که بخشی از سنت پادشاهی و هویت ایران‌زمین را ادامه دادند.

جلسه هفتم به هویت ایرانی از ایلخانی تا صفوی اختصاص داشت. در این بخش، بازآفرینی و تثبیت هویت ایرانی پس از دوره ایلخانی بررسی شد و سپس شکل‌گیری هویت ملی-مذهبی در حکومت شیعی صفوی مورد توجه قرار گرفت.

در جلسه هشتم، نفوذ فرهنگ ایرانی در آسیای صغیر بررسی شد. تداوم فرهنگ ایرانی، رواج شاهنامه‌خوانی در عصر صفوی، جایگاه زبان فارسی و شاهنامه‌سرایی در دربار عثمانی از محورهای اصلی این جلسه بودند.

جلسه پایانی به هویت ایرانی در دوران معاصر اختصاص داشت. در این جلسه، استمرار هویت ایرانی در دوره قاجار و پهلوی بررسی شد و سپس مباحث دوره جمع‌بندی شد. این جلسه نشان داد که هویت ایرانی، در هر دوره، با شرایط زمانه وارد گفت‌وگو شده و خود را در قالب‌های تازه بازساخته است.

مسیر نه‌جلسه‌ای دوره

۱. پیشینه کهن نام ایران، هویت و انواع آن

بررسی قدمت نام ایران و ایران‌شهر در دوره پیشااسلامی، کاربرد نام ایران در دوره اسلامی و آثار تاریخی و ادبی، و تعریف هویت و انواع آن.

۲. هویت ایرانی در دوره پیشااسلامی

بررسی دلایل شکوفایی هویت ایرانی در عصر ساسانی، اشکال گوناگون آن و پیوند میان هویت ملی و دینی در این دوره.

۳. هویت ایرانی در عهد اسلامی تا حمله مغول

بررسی تغییر و تحول سازه‌های هویت ایرانی پس از سقوط ساسانیان و ورود اسلام.

۴. هویت ایرانی در عهد اسلامی تا پیش از حمله مغول

تحلیل مقوله هویت در عهد اسلامی و بررسی شاهنامه فردوسی از منظر بازنمایی هویت ایرانی.

۵. عصر ایلخانی؛ دوره طلایی هویت ایرانی

بررسی ابعاد گوناگون هویت ایرانی در عصر ایلخانی و بازتاب آن در آثار منظوم و منثور این دوره.

۶. حاکمان ایلخانی؛ پاسداران ایران‌زمین

تحلیل رویدادهای مهم تاریخی مانند یورش چنگیزخان، نابودی اسماعیلیان و فتح بغداد، و بررسی جایگاه فرمانروایان ایلخانی در استمرار سازه‌های هویت ایرانی.

۷. هویت ایرانی از ایلخانی تا صفوی

بررسی روند بازآفرینی و تثبیت هویت ایرانی، تبدیل مغولان از متجاوزان به پادشاهان پاسدار ایران‌زمین، و شکل‌گیری هویت ملی-مذهبی در حکومت شیعی صفوی.

۸. نفوذ فرهنگ ایرانی در آسیای صغیر

بررسی تداوم فرهنگ ایرانی، رواج شاهنامه‌خوانی در عصر صفوی، جایگاه زبان فارسی و شاهنامه‌سرایی در دربار عثمانی.

۹. هویت ایرانی در دوران معاصر

مطالعه استمرار هویت ایرانی در حکومت قاجار و پهلوی، جمع‌بندی مباحث دوره و پرسش و پاسخ.

این دوره برای چه کسانی مناسب است؟

علاقه‌مندان به تاریخ و هویت ایرانی

کسانی که می‌خواهند بدانند مفهوم ایران و هویت ایرانی چگونه در دوره‌های مختلف تاریخی ادامه یافته و بازآفرینی شده است.

دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، تاریخ و ایران‌شناسی

افرادی که به نسبت ادبیات، تاریخ، سیاست، دین و هویت ایرانی علاقه دارند و می‌خواهند این موضوع را با تمرکز بر منابع تاریخی و ادبی دنبال کنند.

علاقه‌مندان به شاهنامه و متون کلاسیک فارسی

کسانی که می‌خواهند شاهنامه و دیگر آثار ادبی را نه فقط به‌عنوان متن ادبی، بلکه به‌عنوان حاملان مهم هویت ایرانی بخوانند.

مخاطبان علاقه‌مند به دوره ایلخانی و صفوی

افرادی که می‌خواهند نقش دوره ایلخانی در بازسازی هویت ایرانی و سپس پیوند هویت ایرانی و تشیع در عصر صفوی را دقیق‌تر بفهمند.

کسانی که دغدغه فهم ایران امروز را دارند

مخاطبانی که می‌خواهند ریشه‌های تاریخی هویت ایرانی را بهتر بشناسند و نسبت گذشته، حافظه فرهنگی و مسائل هویتی امروز را روشن‌تر ببینند.

دکتر مهشید گوهری

دکتر مهشید گوهری کاخکی دانش‌آموخته دکترای زبان و ادبیات فارسی، گرایش حماسی، از دانشگاه فردوسی مشهد و متخصص دوره ایلخانی و هویت ایرانی است.

او رساله دکتری خود را با عنوان «بازنمایی هویت ایرانی در منظومه‌های تاریخی عصر ایلخانی» با راهنمایی دکتر محمدجعفر یاحقی و دکتر محمود فتوحی به پایان رسانده است. حاصل این پژوهش در کتاب «پایداری هویت ایرانی زیر سیطره مغول» از سوی انتشارات سخن منتشر شده است.

از دیگر آثار او می‌توان به کتاب‌های «شهنشاه‌نامه احمد تبریزی» و «شاهنامه سید لقمان اورموی» و بیش از ده مقاله علمی پژوهشی در حوزه ادبیات حماسی، هویت ایرانی، دوره ایلخانی و متون تاریخی اشاره کرد.

در این دوره، دکتر گوهری کاخکی تلاش کرد تداوم هویت ایرانی را از مسیر متن‌ها، رویدادها، نام‌ها، حکومت‌ها و سازه‌های تاریخی بررسی کند؛ تا نشان دهد ایران چگونه در دوره‌های دشوار تاریخی، بارها خود را بازساخته و ادامه داده است.